browser icon
You are using an insecure version of your web browser. Please update your browser!
Using an outdated browser makes your computer unsafe. For a safer, faster, more enjoyable user experience, please update your browser today or try a newer browser.

Fantasie in c opus 80 voor piano, koor en orkest

Posted by on May 19, 2011

Beethoven voerde de Fantasie in c opus 80 voor het eerst uit op 22 december 1808 in het Theater an der Wien.  Zoals meestal bij zijn uitvoeringen was er sprake van een druk programma. De 5e symfonie de, 6e symfonie ‘de Pastorale’, delen uit de mis in C en het G-dur concert werden ook uitgevoerd. De Fantasie in c opus 80 was het slotstuk van die avond. De avond was geen groot succes. Het programma was eigenlijk te lang en de ‘koorfantasie’ zoals de Fantasie in c opus 80 ook wel genoemd wordt, was nog nauwelijks afgerond. Het orkest had eigenlijk geen echte repetitietijd gehad. Een gedeelte van het stuk schijnt zelfs overnieuw gedaan te zijn, vanwege algehele verwarring in het orkest.

 Beethoven was erg eigenzinnig en vergde zowel veel van zijn musici als van zijn toehoorders. Een reden waarschijnlijk waarom lang niet al zijn uitvoeringen succesvol waren. Hij componeerde ook vooruitstrevend, waardoor het voor kon komen dat zijn publiek (of eigenlijk het gehoororgaan van het publiek) gewoon nog niet toe was aan de vernieuwingen die hij in zijn muziek aanbracht. Dit overkwam hem al bij zijn 1e symfonie. Dit stuk begint met een accoord dat totaal niet past bij de toonsoort, waarin het stuk is geschreven. Daardoor heeft de aanvang van dit stuk een wat vervreemdend effect op de luisteraar. En dat werd lang niet altijd op prijs gesteld door het toenmalige publiek. Bij de uitvoering van de 9e symfonie schijnt Carl Maria von Weber gezegd te hebben dat Beethoven nu echt rijp was voor het gesticht. Muziek werd dan ook lang niet altijd begrepen door de tijdgenoten van de betreffende componist.

Intussen kijken we een beetje anders tegen die toen wat erg ‘moderne’ muziek aan.  Mijn inziens is de koorfantasie zelfs één van Beethovens mooiste stukken. Maar misschien ben ik bevooroordeeld, omdat ik het stuk zelf als lid van de Christelijke Oratiorum Vereniging Groningen gezongen heb. Desondanks hoor je nog steeds een zeker onbegrip als het om deze fantasie gaat. Vanochtend nog hoorde ik op Radio 4 Mark Brouwer het een ‘raar’ stuk noemen.

Ik vraag me dan onmiddellijk, een beetje verontwaardigd zelfs, af wat er nou zo raar aan dit stuk is. Het is weliswaar niet een gemiddeld muziekstuk. Ten eerste begint het al met een piano-solo gedeelte dat niet aan lijkt te sluiten bij de rest van het stuk. Ten tweede eindigt het met een gedeelte voor solisten en koor. Dat is inderdaad een beetje ongewoon. Net als bij 9e symfonie, in feite de navolger van de koorfantasie, was dit ongewoon. Maar om het nou plompverloren ‘raar’ te noemen, vind ik wel erg ver gaan. En wat dat ‘niet aan lijkt te sluiten’ betreft: een gedegen analyse van het stuk brengt aan het licht dat dit behoorlijk mee valt. 

De koorfantasie is ook niet enig in zijn soort bij Beethoven. In feite maakt hij deel uit van een soort van trio. Het eerste deel is Gegenliebe WoO 118. Wie dit stuk beluistert, zal zowel het tweede deel als het koorgedeelte van de Fantasie terug herkennen. Het tweede deel is de Fantasie in c opus 80. Het derde deel is de 9e symfonie opus 125. Als je goed luistert naar deze drie stukken, dan hoor je dat het eerste als voorwerk van het tweede beschouwd kan worden. Tevens is het koorgedeelte van de fantasie terug te horen in het koorgedeelte van de 9e symfonie. Weliswaar in een andere toonsoort en daardoor met een andere klankkleur. Maar het zit er toch overduidelijk in.

Een aantal jaren geleden heb ik een muzikale analyse gemaakt van de koorfantasie. Het is me intussen wel duidelijk geworden, dat er bar weinig echte informatie over dit stuk te vinden is. Er zijn nauwelijks tot geen boeken speciaal aan de fantasie gewijd. Op internet zijn er diverse links naar de fantasie, maar veel nieuws levert dit niet op. Zonder te willen pretenderen dat mijn analyse wel iets nieuws oplevert, lijkt het me toch de moeite waard er mijn volgende post aan te wijden.

7 Responses to Fantasie in c opus 80 voor piano, koor en orkest

  1. Ria

    Ik kende (uiteraard) dit stuk niet, maar op youtube staan een heleboel verschillende uitvoeringen. Misschien ook wel leuk voor jou om te bekijken. Het doet mij een beetje denken aan Ode an die Freude, maar dat zal wel komen doordat dit ook van Beethoven is, denk je niet?

    http://www.youtube.com/watch?v=rElExpsHJgU

    • Suzanne

      Je hebt helemaal gelijk. Ode aan die Freude is het slotkoor van de 9e symphonie en er inderdaad een duidelijk verband tussen beide stukken. Niet alleen wat de klank betreft, maar ook wat betreft de vorm. In beide gevallen een instrumentaal stuk dat met een koor (en solisten) deel eindigt.
      Ik zal eens Youtube gaan, dat is een goed idee van je.

  2. Hubert Krijnen

    Beste Suzanne,
    Ik ben al sinds mijn jonge jaren verslingerd aan Beethovens Koorfantasie en ben erg geïnteresseerd in jouw muzikale analyse. Zou je me die willen toezenden? Bij voorbaat dank!!
    Hubert Krijnen, ha.krijnen@chello.nl

    • Suzanne

      Beste Hubert,
      Geen probleem. Ik zal hem toesturen. Ik ken eigenlijk maar weinig mensen die werkelijke interesse in dit stuk hebben. Dus heel fijn te horen dat ik niet de enige ben. Ik vond het een fantastisch stuk om te zingen. Ik heb, in de tijd dat we het met koor repeteerden, zelfs ooit geprobeerd om het begin van het piano-solo zelf te spelen, gewoon omdat ik het zo ongelofelijk mooi vind, maar dat was uiteindelijk toch veel te moeilijk. Gelukkig kan luisteren ook voor veel genoegen zorgen.
      Suzanne Menninga

  3. Bernard van den Boogaard

    Beste Suzanne,
    ik ben blij met jouw commentaar. Als pianist heb ik de koorfantasie met groot plezier verschillende malen uitgevoerd, oa in Friesland met het Surhuusterveen-koor+ Frysk Orkest en in NH met 3 koren (megagroot!) en het toenmalige NoordHollands Philharmonisch orkest. Het is een fantastisch stuk: na de piano-introductie wordt het orkest als het ware opgebouwd, een strijkkwartet, een blaasquintet en binnen één typisch Beethoveniaans crescendo is daar het hele orkest. Het thema- inderdaad een voorstudie voor de 9e symfonie- is eigenlijk veel mooier en kernachtig in zijn eenvoud. Vergelijkbaar met de 9e is de dramatische harmonische wendingen aan het slot: bij de koorfantasie is dat op de tekst “und Kraft….”. Mijn dochter brulde dat vroeger op 7-jarige leeftijd al mee, wat bewijst dat het stuk ook een sterke aantrekkingskracht heeft op jonge mensen. Bernard van den Boogaard

  4. dienke grootenhuis

    Dag Suzanne,

    Wat een enthousiasme lees ik. Bijzonder ook dat je dit stuk gezongen hebt in een koor. Ik ben erg fan van Beethoven en nu gaat ook ons koor, Alg. Zangkoor Maartensdijk, dit stuk, samen met andere werken, instuderen en in november 2014 uitvoeren in Bilthoven.
    Zou je me kunnen vertellen of er oefenc.d.s STAB bestaan van enkel de koor partijen?

    Alvast veel dank,

    Dienke Grootenhuis

    • Suzanne

      Wij hadden een oefencd waar het koorbestuur voor gezorgd had. We moesten die ook weer inleveren. Ik heb er stiekem wel een copie van gemaakt, maar ik heb geen idee waar het bestuur de cd vandaan heeft. En ik het helaas ook niet meer vragen, want het koor is opgeheven begin dit jaar.
      Op de volgende website staan wel oefenversies, maar de Koorfantasie stond daar helaas niet bij.
      http://www.cyberbass.com/Major_Works.htm
      Ik vond het in die tijd overigens nog behoorlijk lastig om mee te zingen met die cd, omdat hij volledig instrumentaal (de koorstemmen zijn instrumentaal weergegeven) is. Mijn ervaring in 2003 was dat het toen echt wel goed was om het stuk al een beetje kennen voor dat die cd gebruikt kon worden.

      In ieder geval, veel plezier met het oefenen en de uiteindelijke uitvoering. Ik heb het zelf echt als geweldig ervaren om het te zingen tijdens het concert!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>